İş Hukuku

İş hukuku, bağımlı çalışma ilişkisini konu alan ve özellikle işçi ile işveren arasındaki hak ve borçları düzenleyen özel hukuk dalıdır. Sanayileşme ile birlikte sayıları hızla artan işçilerin ekonomik ve sosyal bakımdan korunma ihtiyacı sonucu ortaya çıkmış, zaman içerisinde işçinin bedensel, psikolojik ve sosyal bütünlüğünü güvence altına alan kendine özgü bir yapıya kavuşmuştur.

İstanbul genelinde ve özellikle Küçükçekmece bölgesinde işçi alacakları, işe iade ve tazminat uyuşmazlıkları, çalışma hayatının en sık karşılaşılan hukuki sorunları arasında yer alır. Bu süreçlerde destek arayan kişiler çoğunlukla bir İstanbul avukat ile çalışmayı tercih etmektedir. İş hukukunun temel amacı, taraflar arasındaki sözleşme serbestisini bütünüyle ortadan kaldırmadan, iş ilişkisinde güçsüz konumdaki işçiyi güçlü konumdaki işverene karşı korumak, çalışma hayatında adil ve dengeli bir düzen kurmaktır. İş hukuku, bu kapsamda çalışma koşullarını, ücret ve yan hakları, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini, fesih sürecini ve iş ilişkisinin sona ermesinin sonuçlarını ayrıntılı şekilde düzenler.

İş Hukukunun Temel Kavramları

İş hukukunun merkezinde işçi, işveren, işveren vekili, alt işveren ve işyeri kavramları yer alır.

İşçi, bir iş sözleşmesine dayanarak, bağımlı şekilde ve ücret karşılığında çalışan gerçek kişidir. Ücretin mutlaka işveren tarafından ödenmesi gerekmez; üçüncü kişi tarafından ödenmesi de işçi sıfatını değiştirmez. Esas olan, yapılan çalışmanın emeğin karşılığı olarak değerlendirilmesidir. Ücretsiz çalışanlar veya yalnızca yardım amacıyla çalışanlar işçi sayılmaz.

İşveren, işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişidir. Dernekler, vakıflar, şirketler, belediyeler ve diğer kamu tüzel kişileri, bir hizmet edimini ücret karşılığında talep ettikleri anda işveren sıfatını kazanırlar. İşveren, işçiyi organizasyonu içinde istihdam eder, ona talimat verme ve işi düzenleme yetkisine sahiptir; ancak bu yetkisini hukuka ve sözleşmeye uygun biçimde kullanmakla yükümlüdür.

Alt işveren (taşeron), işverenin işyerinde veya işin bir bölümünde kendi işçileri ile faaliyette bulunan ve asıl işverenle hukuki bağ içinde olan kişidir. Bu ilişkide, işçilerin alacaklarından çoğu durumda asıl işveren ile alt işveren müteselsilen sorumlu olur.

İşveren vekili, işveren adına ve hesabına işin veya işyerinin yönetiminde görev alan kişidir. Bu kişiler de işçi statüsünde olabilir; önemli olan, iş ve işyeri yönetiminde işverenin yetkilerini kullanmalarıdır.

İşyeri ise, işçinin işini fiilen gördüğü, işin yürütüldüğü yer ile bu faaliyeti kesintisiz kılmaya yarayan birimlerin bütünüdür. Çalışma gücü, fiziki mekân, makine ve araçlar ile organizasyon unsurları birlikte işyeri kavramını oluşturur.

İş Hukukunun Kapsamı

İş hukuku, işveren ile işçi arasında kurulan iş sözleşmesine dayalı çalışma ilişkilerini ve bu ilişkinin kurulmasından sona ermesine kadar geçen süreci kapsar. İş Kanunu ve ilgili mevzuat;

• Çalışma sürelerini,
• Fazla çalışma ve dinlenme haklarını,
• Ücretin ödenme usulünü ve korunmasını,
• Yıllık izin, analık izni, mazeret izinleri gibi sosyal hakları,
• İş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini,
• İş sözleşmesinin feshi, feshe bağlı haklar, kıdem ve ihbar tazminatı gibi konuları ayrıntılı şekilde düzenler.

İş hukuku, faaliyet konusu ne olursa olsun, işçi çalıştırılan tüm işyerlerinde işveren, işçi ve işveren vekillerine uygulanır. Toplu iş hukuku boyutunda ise sendika hakkı, toplu iş sözleşmesi, grev ve lokavt gibi mekanizmalarla toplu düzeyde çalışma koşullarının belirlenmesi mümkün kılınır. Böylelikle iş hukuku, hem bireysel çalışma ilişkisini hem de toplu iş ilişkilerini kuşatan geniş bir koruma alanı oluşturur.

İş Hukuku Kimleri Kapsar?

Çalışanlar genel olarak bağımlı ve bağımsız çalışanlar olarak ikiye ayrılır. Bağımlı çalışanlar; memur ve işçi gibi bir organizasyon bünyesinde, işverenin talimatları altında çalışan kişileri ifade ederken, bağımsız çalışanlar serbest meslek mensupları, esnaf ve zanaatkârları kapsar.

İş hukuku yalnızca işçi–işveren ilişkisine uygulanır. Yani bağımsız çalışanlar veya kendi nam ve hesabına çalışanlar, kural olarak iş hukuku korumasından yararlanmazlar. Memurlar ve diğer kamu görevlilerinin statüleri ise özel kanunlarla düzenlenir. Bu nedenle, bir kişinin somut olayda işçi sayılıp sayılmadığının tespiti, uygulanacak hukuki rejimi ve talep edilebilecek hakları doğrudan etkileyen kritik bir husustur.

İş Kanunu Kapsamı Dışındaki İşler Nelerdir?

Her ne kadar iş hukuku genel anlamda işçi–işveren ilişkisini düzenlese de, İş Kanunu belirli iş ve işyerlerini kapsam dışında bırakmıştır. İş Kanunu'nun ilgili maddesine göre;

• Deniz ve hava taşıma işlerinde,
• Belirli sayının altında işçi çalıştırılan bazı tarım ve orman işlerinde,
• Aynı aile bireyleri ve belirli derecedeki hısımlar arasında, dışarıdan kimse katılmaksızın evde yürütülen el sanatları ve benzeri işlerde,
• Belirli ölçekteki esnaf ve küçük sanatkâr işyerlerinde,
• Aile ekonomisi sınırları içinde kalan bazı tarımsal yapı işlerinde,
• Çıraklar, belirli şartlarla sporcular ve bazı rehabilitasyon amaçlı çalışmalarda İş Kanunu hükümleri doğrudan uygulanmaz.

Bununla birlikte bu kişilerin hiçbir hukuki korumadan yoksun olduğu anlamı çıkarılmamalıdır; farklı kanunlar veya Türk Borçlar Kanunu hükümleri devreye girebilir. Somut olayda hangi kanunun uygulanacağı, faaliyetin niteliğine ve iş ilişkisinin özelliklerine göre ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

İş Hukukuna Hakim Olan İlkeler

İş hukuku, klasik sözleşme hukukundan ayrılan ve çoğu zaman işçi lehine sonuç doğuran bazı özel ilkelere dayanır. Başlıca ilkeler şunlardır:

• İşçiyi koruma ilkesi: İşçi, ekonomik ve sosyal bakımdan zayıf taraf olduğundan, mevzuat genellikle onu koruyacak biçimde düzenlenmiştir. Asgari ücret, iş güvencesi, iş sağlığı ve güvenliği, kıdem tazminatı gibi kurumlar bu amacın sonucudur.
• İşçi lehine yorum ilkesi: Yeterince açık olmayan veya birden fazla anlama gelebilen hükümlerde, normun işçi yararına yorumlanması esastır. Ancak bu ilke, işçinin her durumda haklı olduğu anlamına gelmez; yalnızca hukuki tereddütlerin işçi lehine giderilmesini ifade eder.
• Eşit davranma ilkesi: İş ilişkisi içinde işveren, işçileri cinsiyet, dil, din, ırk, siyasi düşünce gibi nedenlerle ayrımcılığa tabi tutamaz; haklı ve objektif bir neden olmadıkça benzer durumdaki işçiler arasında farklı uygulama yapamaz.

Bu ilkeler, hem kanun koyucu hem de yargı mercileri açısından bağlayıcı nitelikte olup, iş uyuşmazlıklarının çözümünde temel referans noktaları olarak kabul edilir.

İş Hukukunun Kaynakları Nelerdir?

İş hukuku, hem ulusal hem de uluslararası düzeyde çok sayıda kaynaktan beslenen dinamik bir alandır. Başlıca kaynaklar şu şekilde sayılabilir:

• Anayasa: Çalışma hakkı ve hürriyeti, sendika kurma hakkı, dinlenme hakkı, sosyal güvenlik hakkı gibi temel haklar anayasal güvence altındadır ve iş hukukunun çerçevesini çizer.
• Kanunlar: Başta İş Kanunu olmak üzere, İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, İş Mahkemeleri Kanunu ve ilgili diğer düzenlemeler iş ilişkilerini ayrıntılı biçimde düzenler. İş Kanunu'nda boşluk bulunan hallerde Türk Borçlar Kanunu devreye girer.
• Uluslararası sözleşmeler: Özellikle ILO sözleşmeleri ve Türkiye'nin taraf olduğu diğer uluslararası metinler, çalışma hayatına ilişkin asgari standartları belirler ve iç hukuka yön verir.
• Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve ikincil mevzuat: Kanunların uygulanmasına ilişkin ayrıntıları düzenler.
• Yargı kararları ve doktrin: Yargıtay ve diğer yargı mercilerinin içtihatları ile bilimsel görüşler, iş hukukunun yorumlanmasında önemli rol oynar.
• Toplu iş sözleşmeleri ve bireysel iş sözleşmeleri: Toplu düzeyde işçi ve işveren sendikaları arasında yapılan toplu iş sözleşmeleri, çalışma koşullarını asgari yasal sınırların altında kalmamak üzere düzenleyebilir. Bireysel iş sözleşmeleri ise tarafların somut iş ilişkisini şekillendirir; ancak emredici hükümlere aykırı düzenlemeler geçersizdir.

Tüm bu kaynaklar birlikte değerlendirildiğinde, iş hukukunun işçinin korunması merkezli, çok katmanlı ve sürekli gelişen bir normatif yapı üzerine kurulu olduğu görülmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular