Ceza Hukuku

Türk Ceza Kanunu’nun 37. maddesi, suça iştirak hükümleri içinde yer almakta ve özellikle faillik kavramının çerçevesini çizmektedir. Madde iki fıkradan oluşur. İlk fıkrada, suçun kanuni tanımında yer alan fiili birlikte gerçekleştiren kişilerin her birinin fail olarak sorumlu tutulacağı, ikinci fıkrada ise suçu işlerken bir başkasını araç olarak kullanan kişinin de fail gibi sorumlu olacağı, hatta kusur yeteneği olmayanların araç olarak kullanılması hâlinde cezanın artırılacağı düzenlenmektedir.

Kanun hükmü özetle şu esaslara dayanır: Suçun icrasına doğrudan hâkim olan kişi veya kişiler faildir. Suçun işlenmesinde iradeyi yöneten, fiili organize eden veya icra hareketlerine ortak olan kimseler, yalnızca “yardım eden” değil, faillik sorumluluğu taşıyan kişiler olarak değerlendirilir. Bu sebeple TCK 37, hem uygulamada hem de doktrinde, bir olaya karışan kişilerin “fail mi, azmettirici mi, yoksa yardım eden mi?” olduğunun tespitinde temel başvuru normlarından biridir.

Bu maddeyle, ceza hukukunun bireysel sorumluluk ilkesi korunurken, suçun arkasındaki gerçek irade sahibi kişilerin cezasız kalmasının da önüne geçilmesi amaçlanmıştır. Özellikle birlikte suç işleme iradesi ve fiil üzerinde hâkimiyet, failliğin tespitinde ana ölçütler olarak kabul edilmektedir.

Birlikte Faillik (Müşterek Faillik)

Birlikte faillik (müşterek faillik), suçun işlenmesinde birden fazla kişinin, suçun kanuni tanımında yer alan fiilin icrasına birlikte ve belirleyici şekilde katılması hâlini ifade eder. TCK 37/1 uyarınca, fiili birlikte gerçekleştirenlerin her biri müşterek fail sıfatıyla sorumludur. Burada önemli olan, faillerin aralarında ortak suç işleme kastının bulunması ve fiil üzerinde ortak hâkimiyet kurmalarıdır.

Müşterek faillikte, faillerin suç içindeki rol ve görevleri farklı olabilir. Bir kişi doğrudan icra hareketini gerçekleştirirken, diğeri gözcülük yapmak, mağduru olay yerine çekmek, suç yerini hazırlamak gibi görevler üstlenebilir. İş bölümü yapılmış olması, tek tek bakıldığında bazı davranışlar tali nitelikte görünse de, suçun tamamına hâkim bütünlük içinde değerlendirildiğinde, bu kişiler aynı suçun failleri olarak kabul edilir.

Yargıtay uygulamasında da, suça katılan kişilerin eylemleri bir bütün hâlinde değerlendirilmekte; olayın planlanması, icrası ve sona erdirilmesi süreçlerinde fikir ve eylem birliği içinde hareket edilmesi hâlinde, her birinin müşterek fail olarak cezalandırılması gerektiği vurgulanmaktadır. Failin olay yerinde fiilen bulunması tek başına belirleyici olmayıp, suçun icrasındaki fiili ve manevi katkısının niteliği esas alınmaktadır.

Dolaylı Faillik

Dolaylı faillik, TCK 37/2’de düzenlenen ve suçun fiilen görünürde başka bir kişi tarafından işlenmesine rağmen, suçu planlayan ve yöneten kişinin fail olarak sorumlu tutulduğu iştiraktir. Burada asıl fail, suçun dışarıdan görünen icracısı değil, fiil üzerinde gerçek irade hâkimiyetini elinde tutan kişidir.

Dolaylı faillikte, fail çoğu zaman kusur yeteneği bulunmayan veya suç kastı taşımayan bir kişiyi araç olarak kullanır. Küçük yaşta çocuklar, akıl hastaları, zihinsel engelliler ya da iradesi çeşitli nedenlerle sakatlanmış kimseler bu kapsamda örnek gösterilebilir. Görünürde suçu işleyen bu kişiler, ceza sorumluluğu ya hiç olmayan ya da sınırlı olan kişilerdir; buna karşılık, onları yönlendiren, suça sevk eden ve fiilin tümünü kurgulayan kişi, dolaylı fail olarak sorumlu olur.

Kanun koyucu, kusur yeteneği olmayan kişileri araç olarak kullanan fail bakımından daha ağır bir yaptırım öngörmüş ve bu durumda cezanın üçte birden yarısına kadar artırılacağını belirtmiştir. Bu artırımın gerekçesi, failin hem suç işleme iradesine sahip olması hem de hukuken korunması gereken zayıf bir kişiyi kendi suç planı için kullanmış olmasıdır. Bu nedenle dolaylı faillik, ceza sorumluluğu bakımından ağır bir iştirak biçimi olarak kabul edilir.

İştirak İradesi

İştirak iradesi, birden fazla kişinin aynı suçun işlenmesine bilinçli ve istemli olarak katılma yönündeki ortak kararını ifade eder. Bir kişinin fail sıfatıyla sorumlu tutulabilmesi için, yalnızca fiile katkı sunması değil, aynı zamanda bu katkının suçun işlenmesine yönelik bir irade ile gerçekleştirilmiş olması gerekir.

Bu irade her zaman açık bir anlaşma ile ortaya çıkmak zorunda değildir. Failler arasında yazılı ya da sözlü bir sözleşme bulunmasa dahi, olayın gelişimi içinde zımnen oluşan bir irade birliği de iştirak iradesinin varlığı için yeterli görülmektedir. Önemli olan, kişinin diğerinin eylemine bilerek ve isteyerek katılması, kendi davranışının suçun icrasına hizmet ettiğinin farkında olmasıdır.

Yargıtay, “müteaddit şeriklerin birbirinden ayrı hareketlerini bir bütün hâlinde birleştiren unsurun iştirak iradesi olduğunu” ifade ederek, bu iradenin somut olayda nasıl araştırılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Suç işlenmeden önce bir araya gelinmiş olması tek başına yeterli olmayabileceği gibi, suç esnasında ortaya çıkan esnek ve dinamik iş birliği de iştirak iradesinin kabulü için yeterli olabilir. Bu nedenle, her olayda faillerin öncesi, sırası ve sonrası birlikte değerlendirilmeli, irade birliği somut olgular üzerinden tespit edilmelidir.

Fiilin Birlikte İşlenmesi

Fiilin birlikte işlenmesi, birden fazla kişinin suçun maddi unsurunu oluşturan hareketlere doğrudan ve somut katkı sağlaması anlamına gelir. Burada her failin suça katkısı, suçun tamamı bakımından vazgeçilmez veya en azından önemli sayılabilecek düzeyde olmalıdır. Suçun oluşması, faillerin ortak hareketine ve aralarındaki iş bölümüne bağlıysa, fiilin birlikte işlendiğinden söz edilir.

Fiilin birlikte gerçekleştirilmesi için, her failin suçun tüm icra sürecinde yer alması şart değildir. Önemli olan, failin suçun kritik aşamalarına etki eden bir rol üstlenmiş olmasıdır. Örneğin, bir sanığın suç mahallinde bulunmamasına rağmen suçu planlaması, araçları temin etmesi, diğer sanıkları yönlendirmesi veya olayın başlamasına ya da sonlanmasına ilişkin talimat vermesi, fiil üzerinde dolaylı fakat belirleyici bir hâkimiyet kurduğunu gösterebilir.

Bu nedenle, yalnızca “olay yerinde bulunma” veya “fiilen vurma, alma, ateş etme” gibi görünür hareketlere bakılarak failliğin sınırlanması doğru değildir. Olayın seyri, suçun oluşumuna etkisi ve sanıkların birbirleriyle olan ilişkisi birlikte değerlendirilerek, fiilin birlikte icra edilip edilmediği, dolayısıyla TCK 37 anlamında faillik koşullarının oluşup oluşmadığı belirlenmelidir.

Faillik – Azmettirme – Yardım Etme Ayrımı

Suça iştirak bakımından faillik, azmettirme ve yardım etme birbirinden ayrılması gereken üç temel kategoridir. Bu ayrım, hem ceza sorumluluğunun kapsamını hem de verilecek cezanın miktarını doğrudan etkiler.

  • Fail, suçun kanuni tanımında yer alan fiili bizzat icra eden veya fiil üzerinde ortak hâkimiyet kurarak suçu gerçekleştiren kişidir. Müşterek veya dolaylı faillikte olduğu gibi, suçun seyrine hâkim olan ve icra hareketlerine asli katkı sağlayan kişiler fail sayılır.
  • Azmettirici, başkasına suç işleme kararını veren, onu suç işlemeye teşvik veya tahrik eden kişidir. Azmettiren, failin suç işleme iradesinin oluşumunda belirleyici rol oynar; ancak icra hareketlerine doğrudan katılmaz.
  • Yardım eden ise suçun işlenmesini kolaylaştıran, araç sağlayan, bilgi veren, suç yerini gösteren veya icra sürecine tali nitelikte katkı sunan kişidir. Yardım eden, suçun asli icrasında değil, çevresel unsurlarında rol oynar.

TCK sistematiğinde, azmettiren ve yardım eden bakımından genellikle indirimli ceza hükümleri uygulanmakta; buna karşılık fail, suçun en ağır cezai sorumluluğunu taşıyan kişi olarak değerlendirilmekte ve ceza, suçun temel yaptırımına göre belirlenmektedir. Dolayısıyla, somut olayda bir kişinin fail mi, azmettirici mi yoksa yardım eden mi olduğunun doğru tespiti, hem adil cezalandırma hem de hukuki güvenlik açısından son derece önemlidir.

Yargıtay Kararları Işığında TCK 37 Faillik

Yargıtay içtihatları, TCK 37 kapsamında faillik sınırlarının çizilmesinde uygulamaya yön veren en önemli kaynaklardandır. Aşağıda özetlenen bazı kararlar, özellikle fiil üzerindeki hâkimiyet, araç kişinin kullanılması ve ortak hareket kriterlerinin somut olaylarda nasıl uygulandığını göstermektedir:

Sanığın, diğer sanığı şikâyette bulunmaya yönlendirmesi ve şikâyet dilekçesini bizzat hazırlaması, olayın oluşumuna yalnızca manevi değil, doğrudan ve belirleyici bir katkı sunduğu kabul edilerek, sanığın müşterek fail sayılmasına neden olmuştur.
Künye: Yargıtay 14. Ceza Dairesi, 2015/5566 E., 2018/7541 K., 13.12.2018

On iki yaşından küçük bir çocuğun, cezai ehliyeti bulunmadığı hâlde suçta kullanılması, çocuğun araç kişi konumunda olduğunu göstermiş; bu durumda çocuğu yönlendiren sanık, TCK 37/2 uyarınca dolaylı fail olarak sorumlu tutulmuş ve cezası artırımlı uygulanmıştır.
Künye: Yargıtay 13. Ceza Dairesi, 2011/16513 E., 2012/20933 K., 10.10.2012

Birden fazla sanığın, öldürme fiilinden önce ve fiil sırasında fikir ve eylem birliği içinde hareket etmeleri, suçu birlikte gerçekleştirdiklerini ortaya koyan en önemli unsur kabul edilmiş ve sanıkların tamamı müşterek fail olarak nitelendirilmiştir.
Künye: Yargıtay 1. Ceza Dairesi, 2018/3060 E., 2020/346 K., 05.02.2020

Hırsızlık olayında, sanıklardan birinin içeriye girerek eşyaları alması, diğerinin ise dışarıda gözcülük yapması, gözcü olan sanığın da fiil üzerinde etkin kontrol sağladığı gerekçesiyle müşterek faillik kapsamında değerlendirilmesine yol açmıştır.
Künye: Yargıtay 6. Ceza Dairesi, 2017/8852 E., 2018/14497 K.

Suç planını hazırlayan, araçları temin eden ancak olay yerinde fiilen bulunmayan sanık açısından, olayın tümüne yönelik organizasyon ve yönlendirme rolü dikkate alınmış; bu kişinin de fiil üzerinde hâkimiyet kurduğu kabul edilerek müşterek fail sayılmasına karar verilmiştir.
Künye: Yargıtay 5. Ceza Dairesi, 2020/7455 E., 2021/1343 K.

Kavga olayında, sanığın mağdura fiilen vurduğu tespit edilmese dahi, olaydan önce diğer sanıklarla birlikte hareket ettiği, planlama aşamasına katıldığı ve suçu zihnen sahiplendiği belirlenmiş; bu hususlar birlikte değerlendirilerek sanık hakkında faillik sorumluluğu kabul edilmiştir.
Künye: Yargıtay 4. Ceza Dairesi, 2017/4652 E., 2018/9326 K.

Mağdura karşı gerçekleştirilen saldırının organizasyonunu yapan ve diğer sanıkların fiillerini yönlendiren kişi hakkında, fiilin icrasına doğrudan müdahale etmese dahi, olaya yön veren ve yöneten konumda bulunması nedeniyle müşterek fail olarak hüküm kurulmuştur.
Künye: Yargıtay 3. Ceza Dairesi, 2019/10234 E., 2020/9382 K.

Bazı kararlarda ise, sanığın suç yerine gelip gelmemesinden ziyade, suçun sonucunu önleme veya sürdürme gücüne sahip olup olmadığı esas alınmış; suçun seyrini değiştirebilecek konumda olan kişinin fail sıfatıyla sorumluluğu benimsenmiştir.
Künye: Yargıtay 9. Ceza Dairesi, 2015/2756 E., 2016/3543 K.

Silahlı kavga olayında, tüfekle olay yerine gelen sanığın fiilen ateş etmemiş olmasına rağmen, silahıyla orada bulunmasının ve diğer sanıklarla birlikte hareket etmesinin, fiil üzerinde müşterek hâkimiyet kurduğu değerlendirilmiş; bu nedenle müşterek fail sayılması gerektiği belirtilmiştir.
Künye: Yargıtay 1. Ceza Dairesi, 2017/3932 E., 2019/4856 K.

Dolaylı faillik bakımından, küçük yaştaki kişinin suça yönlendirilmesi veya zihinsel engelli bir kişiye hırsızlık yaptırılması gibi hâllerde, görünürde suçu işleyen kişinin cezai ehliyeti olmadığından, tüm sorumluluğun onu suça sevk eden sanık üzerinde toplandığı, bu sanığın dolaylı fail olarak ve artırımlı ceza ile cezalandırılması gerektiği vurgulanmıştır.
Künye: Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 2014/6674 E., 2015/9873 K.; Yargıtay 11. Ceza Dairesi, 2016/2984 E., 2017/7815 K.

Yine, telsiz veya benzeri iletişim araçlarıyla olay yerindeki diğer sanıkları yönlendiren, onlara talimat veren ve suçun seyrini kontrol eden kişilerin de, fiili bizzat icra etmeseler dahi suç üzerinde hâkimiyet kurmaları nedeniyle fail olarak sorumlu tutulmaları gerektiği yönünde kararlar mevcuttur.
Künye: Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 2015/6783 E., 2016/9324 K.

Bu içtihatlar birlikte değerlendirildiğinde, TCK 37 kapsamında faillik tespitinde temel ölçütün, fiil üzerinde kurulan hâkimiyet ve iştirak iradesi olduğu açıkça görülmektedir. Suçun işlenişine etkili, yönlendirici ve vazgeçilmez katkı sunan kişiler, görünürdeki rolüne bakılmaksızın, fail sıfatıyla sorumlu tutulmaktadır.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir