Hukuki Makaleler

Bireysel Emeklilik Sistemi (BES), kişilerin aktif çalışma hayatları boyunca düzenli olarak yaptıkları tasarrufların uzun vadeli yatırımlara yönlendirilmesini ve emeklilik dönemlerinde sosyal güvenlik sisteminden elde edilen gelire ek bir gelir sağlanmasını amaçlayan, gönüllü katılıma dayalı özel bir emeklilik sistemidir. Sistem, 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu uyarınca düzenlenmiş olup, zorunlu sosyal güvenlik rejiminin alternatifi değil, tamamlayıcısı niteliğindedir. BES kapsamında katılımcı adına bireysel emeklilik hesabı açılır, yapılan katkı payı ödemeleri bu hesapta toplanır ve emeklilik yatırım fonları aracılığıyla değerlendirilir. Sistem; sağlık hizmeti veya sosyal güvenlik kurumlarının sunduğu diğer sosyal yardımları değil, yalnızca emekliliğe yönelik birikim ve yatırım boyutunu konu edinir.

BES’in Amaçları ve Sistemin Temel Özellikleri

BES’in temel amacı, bireylerin emeklilik döneminde gelir seviyelerini korumalarına katkı sağlamak ve emekliliğe dönük düzenli tasarrufu teşvik etmektir. Bu çerçevede sistemin başlıca hedefleri; bireylerin uzun vadeli birikimlerinin yatırıma yönlendirilmesi suretiyle ek emeklilik geliri oluşturmak, ülke ekonomisine uzun vadeli fon kaynağı sağlamak, sermaye piyasalarının derinleşmesine katkıda bulunmak ve dolaylı olarak istihdamı ve ekonomik büyümeyi desteklemektir. BES, gönüllü katılım esasına dayanır; katılımcı katkı payı tutarını, ödeme periyodunu, emeklilik planını ve fon dağılımını belirleme konusunda geniş ölçüde serbesttir. Böylelikle sistem, bireylerin ekonomik durumlarındaki değişikliklere uyum sağlayabilen esnek bir yapı sunar.

Devlet Katkısının Kapsamı ve Oranı

BES’i diğer tasarruf ve yatırım araçlarından ayıran en önemli unsurlardan biri Devlet katkısı mekanizmasıdır. Katılımcı tarafından ödenen katkı paylarının %30’una tekabül eden tutar, belirlenen sınırlar dahilinde Devlet tarafından katılımcının bireysel emeklilik hesabına Devlet katkısı olarak aktarılır. Ancak bir katılımcının bir takvim yılı içinde alabileceği Devlet katkısı, ilgili yıla ilişkin toplam brüt asgari ücret tutarının %30’unu aşamaz. Bu sınırı aşan katkı payı ödemeleri, devreden katkı payı niteliği kazanır ve izleyen yılların başında yapılmış katkı payı gibi değerlendirilerek Devlet katkısı hesaplamasında dikkate alınabilir. Devlet katkısının nihai olarak kazanılması; sistemde kalınan süre ve emeklilik, ölüm, maluliyet veya benzeri zorunlu ayrılma halleri ile bağlantılı olup, katılımcının uzun süre sistemde kalmasını teşvik eden bir hukuki yapı kurulmuştur.

BES’e Katılım Süreci ve Emeklilik Sözleşmesi

Sisteme giriş, katılımcının tercih ettiği bir emeklilik şirketinden emeklilik planı satın alması ile gerçekleşir. Emeklilik şirketi, katılımcının gelir durumu, risk tercihi ve emekliliğe ilişkin beklentilerini dikkate alarak uygun bir emeklilik planı önermekle yükümlüdür. Katılımcı, kendisine sunulan bilgilendirme dokümanlarını ve sözleşme metinlerini onaylamak suretiyle, yazılı veya elektronik ortamda emeklilik sözleşmesini kurar. Sözleşme kapsamında katkı payı tutarı, ödeme sıklığı, yapılabilecek kesintiler ve fon tercihine ilişkin hükümler yer alır. Mevzuat çerçevesinde katılımcı;

  • Emeklilik şirketini,
  • Emeklilik planını,
  • Katkı payı tutarını,
  • Fon dağılımını
    değiştirme imkanına sahiptir. Ayrıca katkı payı ödemelerine ara verme ve daha sonra yeniden başlama serbestisi mevcuttur. Bu yönüyle BES, katılımcının mali durumundaki değişikliklere uyum sağlayabilen dinamik bir sistemdir.

Katkı Paylarının Yatırıma Yönlendirilmesi ve Fon Tercihi

Emeklilik sözleşmesi kapsamında ödenen katkı payları, plan dahilinde öngörülmüş kesintiler düşüldükten sonra emeklilik yatırım fonlarında değerlendirilir. Katılımcı, risk algısına ve getiri beklentisine göre birikimlerinin hangi fon veya fon kombinasyonunda tutulacağını serbestçe belirleyebilir; fon dağılımı değişikliği mevzuatın izin verdiği sınırlar içinde yapılabilir. Herhangi bir tercih kullanılmaması halinde, birikimler ilgili emeklilik planında yer alan standart fonda yatırıma yönlendirilir. Fonlar, mevzuata tabi uzman portföy yöneticileri tarafından yönetilir ve fon portföyünde yer alan varlıklar Takasbank nezdinde, katılımcı adına güvenli şekilde saklanır. Fonların yönetimi sırasında ortaya çıkan giderler için, ilgili mevzuatta öngörülen sınırlar dahilinde gider ve işletim kesintisi yapılabilir. Katılımcı, birikimlerinin büyüklüğünü ve fon performansını Emeklilik Gözetim Merkezi tarafından sunulan dijital platformlar üzerinden düzenli olarak izleyebilir.

Emeklilik Şartları, Sistemden Ayrılma ve Vergilendirme

BES’te emeklilik hakkı kazanılabilmesi için, sisteme ilk giriş tarihinden itibaren en az 10 yıl süreyle sistemde kalınması ve 56 yaşın doldurulması gerekmektedir. Bu şartların sağlanması halinde katılımcı, emeklilik hakkını kullanarak;

  • Bireysel emeklilik hesabındaki birikimlerini ve Devlet katkısı hesabındaki tutarı toplu olarak,
  • Belirleyeceği bir geri ödeme planına göre kısım kısım,
  • Birikimlerinin tamamı veya bir kısmı ile yıllık gelir sigortası satın almak suretiyle düzenli gelir şeklinde
    alabilir.

Katılımcı, dilediği aşamada sistemden ayrılma talebinde bulunabilir. Ancak bu durumda, emeklilik şirketi tarafından yapılacak ödemelerde elde edilen getiri üzerinden gelir vergisi stopajı uygulanır. Stopaj oranı;

  • Sistemden emeklilik hakkını kullanarak ayrılanlar ile vefat, maluliyet veya tasfiye gibi zorunlu nedenlerle ayrılanlar için %5,
  • En az 10 yıl sistemde kalmakla birlikte emeklilik hakkı kazanmadan ayrılanlar için %10,
  • 10 yıldan daha az süreyle sistemde kaldıktan sonra ayrılan katılımcılar için ise %15 olarak uygulanır.

Mevzuatın öngördüğü bazı hallerde, sistemden tamamen çıkmaksızın, katılımcının hesabındaki birikimlerin belirli bir kısmının kısmen çekilmesi mümkündür. Bu durumda Devlet katkısı hesabından da sınırlı ölçüde ödeme yapılabilmekte, ancak bu işlemlerin koşulları ve oranları Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu tarafından belirlenmektedir.

İşverenler Açısından Grup Emeklilik Sözleşmeleri

BES’e katılım yalnızca bireyler tarafından doğrudan yapılmaz; işverenler de çalışanları adına grup emeklilik sözleşmesi akdedebilir. Bu kapsamda işveren, çalışanlarını sisteme dahil ederek onlar adına katkı payı ödemesinde bulunabilir. İşveren tarafından çalışan lehine ödenen katkı payları, belirli sınırlar dahilinde gider yazılabilir. Bu sınır; ilgili ayda çalışana ödenen ücretin %15’ini ve yıllık bazda asgari ücretin yıllık tutarını aşamayacak şekilde belirlenmiştir. Grup emeklilik uygulamaları, çalışanlara ek bir yan hak sağlarken, işveren açısından da vergi hukuku bakımından avantajlı bir araç niteliğindedir. Böylece BES, bireysel tasarrufun yanında kurumsal ölçekte de emekliliğe yönelik birikimi destekleyen, hukuki ve ekonomik altyapısı güçlü bir sistem olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir